Մատենադարան
  • Ո՜վ ցաւագին Տիրամայր, ահա քու առջեւդ կը խոնարհիմ իբր խեղճ մեղաւոր: Ընդունէ՛ աղօթքներս եւ արցունքներս:
    Ողջոյն քեզ Մարիամ...
    Ո՜վ ցաւագին Մարիամ, բարեխօսէ՛ ինծի համար, որ քեզի կը դիմեմ: Ո՜վ ցաւագին Տիրամայր, հոգիս յուսահատ է եւ կարիքներու բեռին տակ կքած: Զօրացո՛ւր եւ մխիթարէ` զիս զաւակդ: Կը սիրեմ քեզ եւ կը պաղատիմ քեզի:
    Ողջոյն Քեզ Մարիամ...
    Ո՜վ ցաւագին Մարիամ, բարեխօսէ՛ ինծի համար, որ քեզի կը դիմեմ: Ո՜վ ցաւագին Տիրամայր, սրտիս մէջ կը ծագի յոյսը՝ թէ զիս պիտի լսես անպայման: Այս է շնորհքը (...) որ կ'ակնկալեմ քեզմէ եւ ամբողջ սիրտս կը նուիրեմ քեզի:
    Ողջոյն Քեզ Մարիամ...
    Ո՜վ ցաւագին Մարիամ, բարեխօսէ՛ ինծի համար, որ քեզի կը դիմեմ: Ամէն:

  • Տէր Յիսուս, Երանելի Իգնատիոս Մալոյեանը Քեզ շատ սիրեց իր կեանքին ընթացքին ու յաճախ դիմեց Քեզի արտասանելով Քու Ս. Անունդ։ Ան՝ իր կեանքն ալ զոհեց Քու սիրոյդ եւ ժողովուրդիդ փրկութեան համար՝ յանձն առնելով չարչարանքներն ու մարտիրոս- ութիւնը։ Շնորհէ՛ մեզի, ո՜վ Տէր, անոր բարեխօսութեամբ, հետեւեալ շնորհքը..., զոր Քեզմէ կը խնդրենք, որպէսզի կարենանք հետեւիլ անոր օրինակին, նմանիլ անոր առաքին- ութիւններուն եւ տեսնել օր առաջ անոր պսակումը փառքով, զոր Եկեղեցին կը շնորհէ սուրբերուն։ Ամէն։
    Հայր մեր... Ողջոյն քեզ... Փառք Հօր...

Մատենադարան

Կաթողիկոսական Աթոռ հանդիսացող, Սրբոյ Կուսի Փոխման վանքը հարուստ է իր ձեռագիրներով, մատենադարանով և թանգարանով:
Զմմառու ձեռագրատունը ունի 2000 ձեռագիրներ, որոնցմէ 682-ը, ցուցակագրուած ու հրատարակուած են Հայր Մեսրոպ Քէշիշեանի, Հայր Ներսէս Ակինեանի եւ Հայր Համազասպ Ոսկեանի կողմէ: Հնագոյն ձեռագրերէն են Մխիթար Գօշի «Դատաստանագիրք»-ը (1240 թ.), «Գիրք Թղթոց»-ը (1298 թ.) միակ օրինակը աշխարհի մէջ, Սարգիս Պիծակի մանրանկարչութեամբ ճոխ Աւետարան: Զմմառու ձեռագրատունը ըստ Երեւանի Մաշտոցի անուան Մատենադարանի նախկին տնօրէն Պրն. Լեւոն Խաչիկեանի հարուստ է մանաւանդ Շարակնոցներով, Տաղարաններով եւ Բժշկարաններով:
Զմմառու հին ձեռագիրներուն գումարն է 420 հատոր, զորս Մեսրոպ Վրդ. Քէշիշեան տասնեակ տարիներ առաջ ցուցակագրեց եւ տպագրութեան համար Վիէննա ղրկեց (տպագրուեց 1964-ին): Հնագոյն ձեռագրերը՝ հետեւեալներն են. Դատաստանագիրք (Մխիթար Գօշ), գրուած 1240-էն առաջ, Դրազարկի հաւաքածոյ, Սաղմոսարան ԺԲ.-ԺԳ. դար, մագաղաթեայ Շարակնոց, ժամագիրք (ԺԲ.-ԺԳ. դարերէն), Բժշկարան, որ Մխիթար Հերացւոյն երկէն պակաս արժէքաւոր չէ (գրուած 1330-էն առաջ), մագաղաթեայ նկարազարդ Շարակնոց, բոլորգիր (ԺԴ. դար), նօտրգիր Քարոզգիրք (1344 թ.), Գիրք Ձեռնադրութեան, բոլորգիր (1455 թ.), Մաշտոց նոտրգիր (1337-էն առաջ), Դանիէլի Ասորւոյ Մեկնութիւն Սաղմոսաց (1289 թ.), մագաղաթեայ Աւետարան, բոլորգիր (1306 թ.), Մխիթար Գօշի մեկնութիւն Երեմեայ (ԺԵ. դ.), Երգարան կամ Գիրք Կցորդից (ԺԴ.-ԺԵ. դդ.), Փիլոնի Եբրայեցւոյ Ճառք, բոլորգիր (ԺԳ.-ԺԴ. դդ.), մագաղաթեայ Տօնացոյց, Ժամագիրք, բոլորգիր (ԺԴ. դ.), եւն։
Իսկ Անտոնեանց հաւաքածոյի ձեռագիրներէն 260 հատոր Զմմառու վանքը փոխադրուած են (թիւ 423-682): Անոնց հնագոյններէն եւ կարեւորագոյններէն են հետեւեալները. Կիւրեղ Աղեքսանդրացւոյ Գիրք Պարապմանց (ՇԿԶ. - 1117 թ.), Ժողովածոյ (1267 թ.), Գիրք թղթոց՝ նամականի նախնեաց, բոլորգիր (1298 թ.), Ճաշոց (ՊՂԵ. 1446 թ.), Բժշկարան (ՋԻԷ. 1478 թ., Կ. Պոլիս, Ամիրդովլաթ Ամասիացի), մագաղաթեայ Շարակնոց-Տօնացոյց, բոլորգիր (1594 թ.), Ս. Եփրեմի Մեկնութիւն Հնգամատենի, նոտրգիր (ՌԾԲ. - 1603 թ.), Մաշտոց, բոլորգիր (ՌՃԻԵ. - 1676), Գիրք Մեկնութեան Ժամակարգութեանց եւ Սրբոյ Պատարագի, նօտրգիր (ՌՃՁԵ. 1736 թ.), Նամականի Ներսիսի Շնորհալւոյն, նոտրգիր (ԺԷ. դ.), եւն.
27 Նոյեմբեր 2012-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան Վսեմաշուք Նախագահ Պրն. Սերժ Սարգսեանի Զմմառու վանքին իր պատմական այցելութեան առթիւ, պաշտօնապէս համաձայնագիր մը ստորագրուեցաւ Զմմառու վանքին եւ Մաշտոցի անուան մատենադարանին տնօրէնութեան միջեւ, Զմմառու վանքի ցուցակագրուած, բայց չնկարագրուած բոլոր ձեռագիրները կանոնաւորապէս նկարագրելու և ամբողջական նոր Ցուցակով հրատարակելու:
Զմմառու Մատենադարանը ունի շուրջ 340 հնատիպ գիրքեր, 16-րդ, 17-րդ եւ 18-րդ դարերէն, որոնց մէջ Ուրբաթագիրքի հազուագիւտ օրինակը: Հնատիպ գիրքերը հարուստ են ժամագրքերով, Մաշտոցներով, խորհրդատետրերով, ճաշոցներով եւ Յայսմաւուրքներով:
Միաբանները զանոնք մեծ զոհողութիւններով գտած են ու նուիրած են վանքի մատենադարանին, ապա մինչեւ օրս գուրգուրանքով պահած են:
Վանքի գրադարանը հարուստ է նաեւ բազմալեզու հայերէն և օտար, հին եւ նոր 60.000 հատորներով և մամուլով: Գիրքերը բաժնուած են պատմական, գրական, բանասիրական, ծիսական, երաժշտական, հոգեւոր և Ս.Գրային մասերու, ինչպէս նաեւ Զմմառու հոգեւոր ճեմարանի փիլիսոփայութեան եւ աստուածաբանութեան նիւթերու վերաբերեալ դասագրքեր, գրաբար եւ աշխարհաբար: Ինչպէս նաեւ թուաբանութեան, աշխարհագրութեան, պատմութեան, երաժշտութեան, հոգեւոր բարոյական եւ խրատաբանական հարուստ հաւաքածոյ մը:

Ձեռագրեր

ID29 84105 45056 20168

Մեկնութիւն Սաղմոսաց գիրքի ձեռագիր

Նոյն կերպ` եզակի արժէք ունի նաեւ Դանիէլ Ասորու Մեկնութիւն Սաղմոսաց գործի ձեռագիրը (Հմր 120), որ պահպանուած սակաւաթիւ օրինակների շարքում հնագոյնը եւ լաւագոյնն է. 1289 թ. Կիլիկեան Հայաստանում գրուել է Հեթում Բ. թագաւորի (1289-1307 թթ.) գրասէր եղբայր Յովհաննէս արքեպիսկոպոսի համար:

 

 

 

 

ID28 63220 14653 63716

Գիրք թղթոց

Արտակարգ կարեւոր արժէք ունի նաեւ Գիրք թղթոց ժողովածուի նախկին "Անտոնեան" եւ ներկայիս զմմառական օրինակը, որ կրկին Կիլիկեան Հայաստանում 1298-1299 թթ. իր գործածութեան համար գրել է Թովմա Հռոմկլայեցին (Հմր 431): Այս ձեռագիրը պարունակում է Ե-ԺԳ. դարերի եկեղեցական հայրերի գրած դաւանաբանական նամակներ, որոնք հայ եկեղեցու համար մեծ կարեւորութիւն ունեն: Սա եւս իր տեսակի հնագոյն օրինակն է, այս արժանիքի շնորհիւ դեռեւս 1901 թ. նոյնութեամբ տպագրուել է (վերատպուել 1993ին), երկար ժամանակ այս ձեռագրի պարունակած բնագրերը քննուել են Երեւանում եւ Երուսաղէմում պահպանուող նոյնաբնոյթ ժողովածուների հետ համեմատելով, եւ այս քննութիւնները շարունակուելու են այնքան, մինչեւ մի օր կրկին այս ձեռագրիհիման վրայ եւ բազմաթիւ ձեռագրերի համեմատութեամբ ու ուսումնասիրութեամբ կազմուի վաղ դարերի եկեղեցու հայրերի դաւանաբանական նամակների շատ աւելի մեծ եւ համապարփակ մի ժողովածու:

 

ID25 36335 33008 57837

Դատաստանագիրք

Մատենադարանը հիմնադրել է Արծիւեան կաթողիկոսը, արժէ յիշել նրանից ժառանգուած ձեռագրերի որոշ յատկանիշներ. նախ` նրան պատկանած 27 ձեռագրերը վերաբերում են 1240 թ. մինչեւ ԺԸ. դ. ընդարձակ ժամանակաշրջանին, ապա` ըստ բովանդակութեան ունեն հետեւեալ պատկերը. Աստուածաբանութիւն, Աստուածաշունչ, Բարթուղիմէոս Բոլոնիացիի Քարոզգիրք (3 օրինակ), Գանձարան, Հաւաքածոյ տարաբնոյթ նիւթերի (8 տարբեր ձեռագիր), Կերակուր քահանայից, Մախաղ փշրանաց, Մայր Մաշտոց, Մաշտոց եւ Պատարագամատոյց, Մաշտոց հռոմէական, Մաշտոց ձեռնադրութեան եւ Ժողովածու, Մաշտոց կամ Գիրք ձեռնադրութեան (3 տարբեր օրինակ), Մխիթար Գօշի Դատաստանագիրք, Ներսիսի Շնորհալւոյ Մեկնութիւն Մատթէի, Պատարագամատոյց եւ Տօնացոյց, Տօնացոյց եւ Աւետարանացոյց (Արծիւեանի ձեռագրերից 10ը ցուցադրւում են իրեն վերաբերող յատուկ բաժնով, 7ը` ընդհանուր ցուցադրութեան մէջ են):

 


ID24 29368 70134 27009Աբրահամ Արծիւեան կաթողիկոսի անձնական գրադարան

Զմմառի ձեռագիր եւ տպագիր գրքային հարուստ հաւաքածուի առաջացումն սկսուել է վանքի հիմնադրման հետ` ԺԸ. դ. 50ական թուականներին, այսինքն` 1749 թ. առաջ, երբ վանքի եւ Հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան հիմնադիր Աբրահամ Արծիւեան կաթողիկոսի (1679-1749) անձնական գրադարանն արդէն հիմնականում ձեւաւորուած էր: Վստահաբար` վանքի գրադարանի հնատիպ եւ աւելի նոր ժամանակներին վերաբերող մի քանի տասնեակ հազար տպագիր գրքերի եւ պարբերական մամուլի ուշագրաւ հաւաքածուների ստեղծման հիմքում եւս կան Արծիւեան կաթողիկոսի, նրա անմիջական հետնորդների եւ յաջորդած սերունդների միաբանների հետեւողական ջանքերը:

 

ID4 72715 89696 58800Երաժշտական եւ բժշկական ձեռագրեր

Հաւաքածուն հարուստ է առաւելապէս երաժշտական եւ բժշկական երկեր պարունակող ձեռագրերով. երաժշտական են բաւական ճաշակով յարդարուած, լաւ նկարազարդուած եւ առատ ձայնանիշեր (խազեր) ունեցող տասնեակ Շարակնոցները, որոնցից մէկը 1323 թ. Կիլիկեան Հայաստանի Սիս մայրաքաղաքում հռչակաւոր մանրանկարիչ Սարգիս Պիծակի գրած եւ նկարազարդած ձեռագիրն է (Հմր 65), նոյնպէս արժէքաւոր են նաեւ Գանձարանները եւ Տաղարանները: Իսկ 1330 թ. առաջ եւ 1337 թ. գրուած Բժշկարանները (Հմր 250 եւ 251) անպայման Կիլիկեան Հայաստանի բժշկագիտական դպրոցի կարեւոր արգասիքներից են, հայերէն հնագոյն ընդարձակ եւ հանրագիտական բնոյթ ունեցող բժշկական բնոյթի արժէքաւոր երկեր են, որոնց ուսումնասիրումը շատ կարեւոր է թէ՛ հայկական բժշկութեան պատմութեան ընթացքը եւ թէ՛ արաբալեզու բժշկութեան հետ ունեցած նրա աղերսները լաւ պատկերացնելու համար: